Rhodium

Met het chemische symbool Rh en atoomnummer 45 neemt rhodium een plaats in binnen de familie van de platinagroepmetalen. De Brit William Hyde Wollaston isoleerde het element in 1803; hij koos de naam naar het Griekse rhodon ("roos"), omdat rhodiumzouten in zoutzuur een rozerode oplossing geven. Wat het metaal in de praktijk zo bijzonder maakt, is zijn extreme corrosiebestendigheid: zelfs koningswater tast het nauwelijks aan, en het behoudt jarenlang zijn heldere, zilverwitte glans.

Waar komt rhodium vandaan?

Rhodium behoort tot de zeldzaamste stabiele elementen in de aardkorst en wordt vrijwel nooit op zichzelf gedolven. In plaats daarvan valt het als bijproduct vrij tijdens de winning van platina en palladium. De Bushveld-formatie in Zuid-Afrika levert ruim vier vijfde van de wereldproductie; de rest komt hoofdzakelijk uit Russische nikkelafzettingen en Zimbabwaanse platinamijnen. Dat de mondiale jaaroogst zelden boven 30 ton uitkomt, wordt pas echt tastbaar naast goud, waarvan jaarlijks zo'n 3.500 ton wordt gewonnen.

Voordat men zuiver rhodium overhoudt, moet ruw platinaconcentraat een reeks hydrometallurgische scheidingsstappen doorlopen in een scheidingsinstelling. Het eindresultaat is metaal met een fijngehalte van 99,9 %.

Industriële rol

De grootste afzetmarkt is zonder twijfel de driewegkatalysator in personenwagens. Daarin zet rhodium schadelijke stikstofoxiden (NOₓ) om in onschuldig stikstof en zuurstof – een taak waarvoor geen enkel alternatief metaal volwaardig in de plaats kan komen. Dit ene toepassingsveld slokt ruwweg 80 tot 85 % van de wereldvraag op.

In de juwelierswereld wordt rhodium galvanisch als flinterdunne toplaag op wit- en geelgoud én op zilver aangebracht (rhodineren); die laag geeft het stuk een koele, stralende witte tint en houdt aanlopen tegen.

Prijsvorming en volatiliteit

Anders dan bijvoorbeeld goud noteert rhodium niet op een gereguleerde termijnbeurs zoals de COMEX. De koers ontstaat op een OTC-markt (over the counter), waar een handvol raffinaderijen en grote handelshuizen de prijs bepalen. Die smalle markt, gekoppeld aan het minieme aanbod, verklaart waarom de volatiliteit van rhodium die van elk ander edelmetaal ver overtreft.

De koersgeschiedenis illustreert dat treffend:

• Omstreeks 2008 schoot rhodium kortstondig boven 10.000 USD per troy ounce, om vervolgens onder 1.000 USD terug te zakken.
• In het voorjaar van 2021 stond de notering met bijna 30.000 USD per troy ounce op een historische top, waarna een correctie tot onder 5.000 USD volgde in 2023.

Omdat rhodium internationaal in Amerikaanse dollar wordt geprijsd, zijn zowel de historische prijsverlopen als de dagelijkse wisselkoers EUR/USD onmisbaar om een positie in euro correct te waarderen.

Rhodium als belegging

Rhodium is géén klassiek beleggingsmetaal in de trant van goud of platina. Beursverhandelde standaardproducten (ETF's, ETC's) ontbreken vrijwel volledig en gestandaardiseerde baren zijn schaars. De markt is dan ook uiterst illiquide: een lichte verschuiving in de autovraag of een productiestop in Zuid-Afrika kan de koers binnen weken doen verveelvoudigen of halveren.

Voor particuliere kopers in België zijn deze fiscale punten van belang (dit is geen belasting- of beleggingsadvies):

• Fysiek rhodium kwalificeert niet als beleggingsgoud en geniet dus geen btw-vrijstelling. Bij aankoop geldt het standaard btw-tarief van 21 % (artikel 37 WBTW). De vrijstelling van artikel 44bis WBTW en de EU-btw-richtlijn 2006/112/EG is uitsluitend voor beleggingsgoud bedoeld.
• Verkoopt u fysiek rhodium met winst binnen het normaal beheer van uw privévermogen, dan is die meerwaarde in beginsel vrijgesteld van personenbelasting (artikel 90 WIB92); speculatief of abnormaal beheer wordt daarentegen als divers inkomen aan 33 % belast. De nieuwe Belgische meerwaardebelasting van 10 % die vanaf 1 januari 2026 geldt, treft alleen fysiek beleggingsgoud – fysiek rhodium (net als zilver, platina en palladium) blijft daar voorlopig buiten. (Dit is de Belgische regeling en wijkt af van Nederland, waar edelmetaal in box 3 valt.)

De fysische eigenschappen op een rij

Dichtheid:     12,41 g/cm³  (platina: 21,45 | goud: 19,32)
Smeltpunt:     1.964 °C     (hoger dan platina en palladium)
Reflectie:     ~80 %        (zilver: ~95 %, platina: ~70 %)
Mohshardheid:  6,0          (goud: 2,5 – veel harder)

Juist die uitzonderlijke hardheid – hoger dan bij elk ander platinagroepmetaal – maakt rhodium tot de ideale slijtvaste beschermlaag bij het rhodineren.

Kort samengevat

Rhodium is het zeldzaamste en meest wispelturige edelmetaal uit de platinagroep; zijn onmisbare rol in de autokatalysator stuurt de vraag en dus de koers vrijwel volledig aan. Wie de actuele platinaprijs of de palladiumprijs in de gaten houdt, doet er goed aan rhodium als nauw verwant PGM niet uit het oog te verliezen.

Bronnen: FOD Financiën (financien.belgium.be), Nationale Bank van België (nbb.be), EUR-Lex (eur-lex.europa.eu).