Rhodium
Ook: Rh
Rhodium (Rh) is een zilverwit platinagroep-edelmetaal dat vooral als katalysator in uitlaatsystemen van voertuigen alsook voor oppervlakteveredeling wordt ingezet en tot de zeldzaamste en duurste metalen van de aarde behoort.
Rhodium (chemisch symbool Rh, atoomnummer 45) behoort tot de groep van de platinagroepmetalen en werd in 1803 ontdekt door de Britse chemicus William Hyde Wollaston. De naam is afgeleid van het Griekse woord rhodon (roos) – genoemd naar de rozekleurige oplossing die rhodiumzouten in zoutzuur vormen. Het metaal is zilverwit, buitengewoon corrosiebestendig en wordt zelfs door koningswater nauwelijks aangetast.
Voorkomen en winning
Rhodium behoort tot de zeldzaamste stabiele elementen van de aardkorst. Het komt vrijwel uitsluitend voor als bijproduct bij de winning van platina en palladium. Meer dan 80 % van de wereldwijde jaarproductie komt uit de Bushveld-complexmijnen in Zuid-Afrika; verdere hoeveelheden leveren Russische nikkelertslagen en Zimbabwaanse platinamijnen. De mondiale jaarwinning overschrijdt zelden de 30 ton – ter vergelijking: goud wordt in ongeveer 3.500 ton per jaar geproduceerd.
De winning is bewerkelijk: ruw platinaconcentraat doorloopt meerdere hydrometallurgische scheidingsstappen in een scheidingsinstelling, voordat zuiver rhodium met een fijngehalte van 99,9 % wordt geïsoleerd.
Industriële betekenis
Verreweg het belangrijkste toepassingsgebied is de driewegkatalysator in de auto-industrie. Rhodium reduceert daarbij stikstofoxiden (NOₓ) tot stikstof en zuurstof en is in deze functie door geen enkel ander metaal volledig te vervangen. Ongeveer 80–85 % van de wereldwijde rhodiumbehoefte komt op deze sector terecht.
| Toepassingsgebied | Aandeel in verbruik (ca.) |
|---|---|
| Voertuigkatalysatoren (NOₓ-reductie) | 80–85 % |
| Chemische industrie (azijnzuursynthese) | 5–8 % |
| Glasproductie (spindoppen) | 3–5 % |
| Sieraden / oppervlakteveredeling (rhodineren) | 2–3 % |
| Overige (elektronica, laboratorium) | < 2 % |
In de sieradenindustrie wordt rhodium als flinterdunne beschermlaag galvanisch aangebracht op wit- en geelgoud alsook zilver (rhodineren). De laag geeft het sieraad een stralend witte glans en beschermt tegen aanlopen.
Prijsvorming en volatiliteit
De rhodiumprijs wordt niet op een gereguleerde beurs zoals de COMEX verhandeld, maar door enkele grootgroothandelaren en raffinaderijen op een OTC-markt (over the counter) vastgesteld. Deze omstandigheid – gecombineerd met het extreem geringe aanbod – leidt tot een volatiliteit die die van andere edelmetalen duidelijk overtreft.
De historische prijsontwikkeling toont dit indrukwekkend:
- Rond 2008 bereikte rhodium kortstondig meer dan 10.000 USD per troy ounce, om daarna tot onder 1.000 USD te dalen.
- In het voorjaar van 2021 noteerde rhodium met bijna 30.000 USD per troy ounce op een recordhoogte, voordat het tot 2023 weer tot onder 5.000 USD corrigeerde.
Actuele historische prijsverlopen alsook de dagelijkse wisselkoersen EUR/USD zijn voor de waardering van rhodiumposities onmisbaar, aangezien rhodium internationaal in US-dollar wordt genoteerd.
Rhodium als beleggingsobject
Rhodium is geen klassiek beleggingsedelmetaal zoals goud of platina. Er zijn geen beursverhandelde standaardproducten (ETF's, ETC's) en nauwelijks gestandaardiseerde baren. De markt is uiterst illiquide: kleine hoeveelheidsverschuivingen in de autovraag of productie-uitval in Zuid-Afrika kunnen de prijs binnen enkele weken vermenigvuldigen of halveren.
Voor particuliere beleggers relevante aspecten (geen vervanging voor belasting- of beleggingsadvies):
- Rhodium is bij fysieke aankoop in Nederland onderworpen aan 21 % btw – het geldt niet als beleggingsgoud en valt niet onder de btw-vrijstelling (Richtlijn 2006/112/EG geldt alleen voor beleggingsgoud).
- Bij verkoop met winst geldt in Nederland geen vermogenswinstbelasting en geen Duitse speculatietermijn; edelmetaal valt als vermogen in box 3 (peildatum 1 januari). Voor individuele belasting- en beleggingsbeslissingen is professioneel advies noodzakelijk.
Fysische eigenschappen in het overzicht
Dichtheid: 12,41 g/cm³ (platina: 21,45 | goud: 19,32)
Smeltpunt: 1.964 °C (hoger dan platina en palladium)
Reflectie: ~80 % (zilver: ~95 %, platina: ~70 %)
Mohshardheid: 6,0 (goud: 2,5 – duidelijk harder)
De hoge hardheid maakt rhodium bestendiger dan alle andere platinagroepmetalen en is een hoofdreden voor zijn inzet als beschermlaag bij het rhodineren.
Kort samengevat
Rhodium is het zeldzaamste en qua prijs meest volatiele platinagroep-edelmetaal, waarvan de industriële sleutelrol in de voertuigkatalysator de vraag – en daarmee de prijs – vrijwel volledig bepaalt. Wie actuele platinaprijzen of palladiumprijzen volgt, doet er goed aan rhodium als nauw verbonden PGM steeds in het oog te houden.