Platinagroepmetalen
Ook: PGM, platinametalen, platinagroep
Platinagroepmetalen (PGM) zijn zes chemisch verwante overgangsmetalen – platina, palladium, rhodium, iridium, osmium en ruthenium – die zich onderscheiden door buitengewone corrosiebestendigheid, hoge smeltpunten en katalytische eigenschappen.
Platinagroepmetalen (kort: PGM, van het Engelse Platinum Group Metals) vormen een van de waardevolste en zeldzaamste metaalgroepen op aarde. Ze omvatten zes elementen die in het periodiek systeem naast elkaar staan en een vrijwel identiek chemisch gedrag vertonen: platina (Pt), palladium (Pd), rhodium (Rh), iridium (Ir), osmium (Os) en ruthenium (Ru). Vanwege hun schaarste, hun industriële belang en hun prijsdynamiek zijn PGM zowel als beleggingsgoederen als als onmisbare industriële grondstoffen van mondiaal belang – actuele koersen zijn er voor platina en palladium in realtime.
De zes platinagroepmetalen in een overzicht
| Metaal | Symbool | Atoomnummer | Dichtheid (g/cm³) | Smeltpunt (°C) | Hoofdgebruik |
|---|---|---|---|---|---|
| Platina | Pt | 78 | 21,45 | 1.768 | Katalysatoren, sieraden, brandstofcellen |
| Palladium | Pd | 46 | 12,02 | 1.554 | Autokatalysatoren, elektronica, waterstoftechniek |
| Rhodium | Rh | 45 | 12,41 | 1.964 | Driewegkatalysatoren (NOx-reductie) |
| Iridium | Ir | 77 | 22,56 | 2.446 | Bougies, kroezen, elektroden |
| Osmium | Os | 76 | 22,59 | 3.033 | Hardheidstoevoeging voor legeringen, wetenschap |
| Ruthenium | Ru | 44 | 12,45 | 2.334 | Harddiskcoating, elektronica, katalyse |
Osmium is met 22,59 g/cm³ het dichtste natuurlijk voorkomende element dat er bestaat – en daarmee ongeveer driemaal zwaarder dan ijzer.
Voorkomen en winning
PGM komen in de aardkorst uiterst zeldzaam voor; hun gemiddelde concentratie ligt in het lage ppb-bereik (delen per miljard). Ongeveer 70–75 % van de wereldwijde PGM-winning komt uit Zuid-Afrika, vooral uit het Bushveld Igneous Complex in de provincie Limpopo – een van de geowetenschappelijk meest uitzonderlijke afzettingen op aarde. Andere belangrijke productielanden zijn Rusland (met name Norilsk voor palladium), Zimbabwe en Canada.
De winning gebeurt overwegend als bijproductwinning bij de nikkel- en koperwinning. Het ertsgehalte bedraagt doorgaans slechts enkele grammen per ton gesteente, wat de winning bewerkelijk en kostenintensief maakt. Uit het ruwe erts ontstaan eerst doré-baren, die vervolgens in raffinaderijen worden geraffineerd.
Naast de primaire winning speelt het recyclen (met name uit autokatalysatoren en elektronicaschroot) een groeiende rol; bij palladium dekt secundair materiaal al een aanzienlijk deel van de behoefte.
Industrieel belang
De belangrijkste afzonderlijke toepassing voor platina, palladium en rhodium is de autokatalysator. Driewegkatalysatoren zetten koolmonoxide, onverbrande koolwaterstoffen en stikstofoxiden om in minder schadelijke verbindingen – zonder PGM zou dit proces niet economisch realiseerbaar zijn.
Verdere sleuteltoepassingen:
- Waterstoftechnologie: platina is de centrale katalysator in protonenuitwisselmembraan-brandstofcellen (PEM-FC), wat PGM in de context van de energietransitie bijzondere aandacht geeft.
- Elektronica: palladium in meerlaagse condensatoren (MLCC's), ruthenium in harddiskcoatings.
- Chemische industrie: platina en palladium als katalysatoren bij de productie van salpeterzuur en zwavelzuur.
- Medische techniek: platina in pacemakers, elektroden en implantaatmaterialen.
- Sieraden: platina (vooral in Japan en het luxesegment) alsook palladium als witgoud-vervanger.
Prijsvorming en beleggingsaspecten
Anders dan goud of zilver worden PGM-prijzen primair gedreven door industriële vraag. Rhodium bijvoorbeeld kan extreme prijsuitslagen kennen – het noteerde tussen 2020 en 2021 tijdelijk boven 20.000 USD per troy ounce, maar viel daarna drastisch terug. De hoge prijsvolatiliteit weerspiegelt de krappe, geografisch geconcentreerde aanbodstructuur en de gevoelige afhankelijkheid van de automarkt.
Voor beleggers zijn de volgende beleggingsvormen beschikbaar: fysieke baren en munten (bijv. platinamunten), fysiek gedekte ETC's alsook certificaten. De fiscale behandeling verschilt per metaal en jurisdictie: in Nederland is fysiek beleggingsgoud vrijgesteld van btw (Richtlijn 2006/112/EG), terwijl zilver, platina en palladium onder 21% btw vallen; bij verkoop bestaat geen vermogenswinstbelasting maar valt het bezit in box 3 – dit is geen fiscaal of beleggingsadvies. Historische prijsontwikkelingen laten zich nalezen onder historische edelmetaalprijzen.
Afbakening: PGM versus andere edelmetalen
Hoewel goud en zilver in het dagelijks spraakgebruik als de bekendste edelmetalen gelden, maken zij geen deel uit van de platinagroep. PGM onderscheiden zich van goud en zilver door nog hogere smeltpunten, grotere hardheid en een duidelijk sterker uitgesproken katalytische activiteit. Gemeenschappelijk aan alle edelmetalen is de corrosiebestendigheid tegen lucht en water alsook de bestendigheid tegen de meeste zuren – PGM lossen echter wel op in koningswater.
Kort samengevat
Platinagroepmetalen zijn onmisbare industriële grondstoffen met een sterk geconcentreerd aanbod en prijsbepalende vraag uit de automobiel- en technologie-industrie – hun schaarste en veelzijdigheid maken hen tot een belangrijk, maar prijsmatig volatiel segment van de edelmetaalmarkt.