Strijkproef

Al sinds de oudheid dient de strijkproef om goud te keuren; het is een van de oudste testmethoden die er bestaan. U wrijft het te onderzoeken voorwerp over een toetssteen – klassiek een lydische steen, een zwarte en fijnkorrelige kiezelleisteen – tot er een goed zichtbare metaalstreep achterblijft. Op die streep brengt u vervolgens een toetszuur van bekende sterkte aan. Aan de reactie – verkleuren, oplossen of onaangetast blijven – leest u het fijngehalte van de legering af.

De werkwijze in stappen

1. Voorbereiden: de toetssteen reinigen met water of alcohol; het oppervlak moet mat zijn.
2. Streep trekken: het proefstuk stevig over de steen halen tot er een duidelijke, gelijkmatige streep verschijnt.
3. Referentie leggen: ernaast een streep zetten met een toetsnaald van bekend fijngehalte (bijvoorbeeld 585, 750 of 999).
4. Zuur aanbrengen: de bijpassende zuuroplossing druppelsgewijs op beide strepen laten vallen.
5. Aflezen: na 15 tot 30 seconden de veranderingen beoordelen – kleur, snelheid van oplossen en eventueel residu naast elkaar leggen.
6. Afronden: de steen schoonvegen en het resultaat noteren.

Zuuroplossingen per fijngehalte

Hoe hoger het fijngehalte, hoe beter een legering de zwakkere zuren weerstaat; minderwaardig goud (zoals 333) reageert daarentegen al op verdund salpeterzuur. Koningswater – het enige middel dat fijngoud oplost – zet u pas in bij grensgevallen boven 900.

Waar de methode sterk is – en waar niet

Sterke punten:

• Geen stroom of duur toestel nodig, dus overal bruikbaar
• Direct resultaat in de handen van een ervaren keurder
• Weinig toebehoren: enkel een toetssteen en een zuurset
• Nagenoeg niet-destructief, want er slijt maar heel weinig materiaal af

Beperkingen:

• Er is oefening en een vaste hand voor nodig; een onhandige start levert al snel een verkeerde diagnose op
• De nauwkeurigheid van ± 5–10 duizendsten volstaat voor de meeste doeleinden, maar niet voor een assay-precieze meting
• Bij geplateerde stukken – denk aan double / goud-double – kan de streep misleidend juist ogen zolang de laag dik genoeg is
• Zilver en platina laten zich moeilijker inschatten dan goud; voor platina is een aanvullende dichtheidsbepaling of röntgenfluorescentieanalyse aan te raden
• De zuren zijn bijtend, dus een veiligheidsbril en handschoenen zijn geen luxe maar verplicht

Strijkproef naast de moderne methoden

Voor particulieren, inkopers en pandhuizen blijft de strijkproef een betrouwbare sneltest. Wilt u meer zekerheid – bijvoorbeeld bij de aankoop van grotere partijen breukgoud of bij vermoeden van een wolfraam-vervalsing – borg dan het resultaat met een tweede methode: een dichtheidsbepaling volgens Archimedes, röntgenfluorescentie (RFA) of een ultrasone controle. Op basis van het vastgestelde fijngehalte berekent de smeltwaardecalculator de actuele materiaalwaarde tegen de goudprijs van dat moment.

Kort samengevat

De strijkproef is een robuuste, goedkope eerste screening voor goudlegeringen. Binnen enkele minuten geeft ze een bruikbare inschatting van het fijngehalte, mits u oefening hebt, over de juiste zuren beschikt en de grenzen van de methode kent. Als enige test volstaat ze voor niet-kritische inkopen; bij een waardevol uniek stuk vullen preciezere methoden het beeld aan.

Bronnen: ISO (iso.org), LBMA (lbma.org.uk).