Δοκιμή μαγνήτη

Η δοκιμή μαγνήτη συγκαταλέγεται στους ταχύτερους και φθηνότερους τρόπους ελέγχου γνησιότητας πολύτιμων μετάλλων. Στηρίζεται σε μια απλή αρχή της φυσικής: ο χρυσός, ο άργυρος και η πλατίνα δεν συγκρατούνται από μαγνήτη, επειδή δεν ανήκουν στα σιδηρομαγνητικά υλικά. Όταν, λοιπόν, μια ράβδος ή ένα νόμισμα «κολλάει» αισθητά πάνω στον μαγνήτη, γεννιέται εύλογη υπόνοια ότι περιέχει φθηνότερα μη ευγενή μέταλλα ή ότι πρόκειται εξ ολοκλήρου για απομίμηση.

Η φυσική πίσω από τη δοκιμή

Ανάλογα με το πώς συμπεριφέρονται μέσα σε μαγνητικό πεδίο, τα μέταλλα χωρίζονται σε τρεις ομάδες:

Ο χρυσός κατατάσσεται στα διαμαγνητικά: στην πραγματικότητα απωθείται ελαφρώς από τον μαγνήτη, αλλά η μετατόπιση είναι τόσο μικρή ώστε να μην φαίνεται δίχως εργαστηριακό όργανο. Ίδια εικόνα παρουσιάζει και ο άργυρος. Η πλατίνα, αντίθετα, είναι ήπια παραμαγνητική· ένας πολύ ισχυρός μαγνήτης νεοδυμίου την τραβά ελάχιστα, χωρίς αυτό να θεωρείται σημάδι νοθείας. Για τον λόγο αυτό, στην περίπτωση της πλατίνας η δοκιμή απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή στην ερμηνεία.

Πώς εκτελείται η δοκιμή βήμα προς βήμα

Το κλειδί για αξιόπιστο αποτέλεσμα είναι ένας μαγνήτης νεοδυμίου κατηγορίας N52· οι κοινοί μαγνήτες φερρίτη από χειροτεχνικά είδη σπάνια δίνουν ξεκάθαρη εικόνα.

1. Ακουμπήστε τη ράβδο ή το νόμισμα σε λεία επιφάνεια που δεν είναι μαγνητική.
2. Φέρτε αργά τον μαγνήτη από πάνω ή πλαγίως προς το κομμάτι.
3. Δείτε τι συμβαίνει: έλξη που γίνεται αισθητή σημαίνει υποψία· απόλυτη ακινησία σημαίνει καθαρό αποτέλεσμα.
4. Εναλλακτικά, αφήστε το νόμισμα να κυλήσει σε ελαφρά κεκλιμένη ράμπα κρατώντας τον μαγνήτη στο πλάι· ένα σιδηρομαγνητικό κράμα θα το φρενάρει ή θα το ακινητοποιήσει.

Ερμηνεία αποτελέσματος:
  Δυνατή έλξη      →  σιδηρομαγνητική πρόσμειξη – σχεδόν βέβαιη απομίμηση
  Ελαφρά έλξη      →  παραμαγνητικό (φυσιολογικό για πλατίνα, ύποπτο για χρυσό/άργυρο)
  Καμία κίνηση     →  διαμαγνητικό – πέρασε τον έλεγχο (χρυσός, άργυρος)

Πού «σπάει» η δοκιμή: το βολφράμιο

Η μεγαλύτερη αδυναμία της μεθόδου κρύβεται στην απομίμηση με βολφράμιο. Το βολφράμιο έχει σχεδόν ταυτόσημη πυκνότητα με τον χρυσό (19,25 g/cm³ έναντι 19,32 g/cm³) και, το κρίσιμο, δεν είναι σιδηρομαγνητικό. Έτσι μια επιχρυσωμένη ράβδος με πυρήνα βολφραμίου περνά άνετα τη δοκιμή μαγνήτη — δεν προδίδεται ούτε από το βάρος ούτε από τον μαγνήτη.

Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται και σε πλαστά από ορείχαλκο, μπρούντζο ή επιχρυσωμένο χαλκό όταν ο πυρήνας τους δεν είναι μαγνητικός. Επομένως η δοκιμή μαγνήτη από μόνη της δεν αρκεί για να απορρίψει τέτοιες περιπτώσεις και πρέπει πάντοτε να συμπληρώνεται από άλλες τεχνικές.

Οι υπόλοιπες μέθοδοι σε σύγκριση

Για κάποιον που ξεκινά, ο πιο πρακτικός συνδυασμός είναι δοκιμή μαγνήτη μαζί με έλεγχο βάρους νομίσματος και μέτρηση πυκνότητας: τρεις εύκολες κινήσεις που μαζί ξεσκεπάζουν τα συχνότερα είδη πλαστών.

Η δοκιμή κλίσης: μια εξελιγμένη παραλλαγή

Παραλλαγή της κλασικής δοκιμής αποτελεί η δοκιμή κλίσης ή δοκιμή Lenz (γνωστή και ως μαγνητική ζυγαριά). Εδώ ένας ισχυρός μαγνήτης περνά γρήγορα δίπλα από ασημένιο ή χρυσό νόμισμα. Στο γνήσιο μέταλλο το μεταβαλλόμενο πεδίο επάγει δινορεύματα (νόμος του Lenz), τα οποία δημιουργούν μια αισθητή δύναμη πέδησης. Ένα κίβδηλο κομμάτι από μη ευγενές υλικό απλώς δεν εκδηλώνει αυτή τη συμπεριφορά.

Ισχύς δινορευμάτων (απλοποιημένη):
  P = (σ · d² · B² · ω²) / k

  σ = ηλεκτρική αγωγιμότητα
  d = πάχος αγωγού
  B = ένταση πεδίου
  ω = γωνιακή ταχύτητα κίνησης
  k = γεωμετρικός συντελεστής

Ο άργυρος, έχοντας την κορυφαία ηλεκτρική αγωγιμότητα ανάμεσα σε όλα τα μέταλλα, δίνει το εντονότερο φαινόμενο πέδησης. Ψηφιακές συσκευές τύπου «Sigma Metalytics» αξιοποιούν την ίδια αρχή και μπορούν να δώσουν και εκτίμηση της καθαρότητας.

Νομίσματα ή ράβδοι;

Στα επενδυτικά νομίσματα —όπως το Krugerrand ή το Wiener Philharmoniker— η δοκιμή μαγνήτη είναι πολύ δημοφιλής, γιατί πολλά πλαστά φτιάχνονται από κράματα σιδήρου και προδίδονται αμέσως. Στις ράβδους, ιδίως στα μεγάλα μεγέθη από 100 g και πάνω, ο μαγνήτης μόνος του δεν φτάνει· εκεί χρειάζεται οπωσδήποτε η μέθοδος του Αρχιμήδη ή ο υπέρηχος.

Προσοχή: η δοκιμή μαγνήτη δεν αποκαλύπτει τίποτα για την καθαρότητα του μετάλλου. Ένα νόμισμα από χρυσό 333 (8 καρατίων) περνά τον έλεγχο εξίσου με ένα από καθαρό χρυσό 999, εφόσον δεν περιέχει σιδηρομαγνητικά μέταλλα κράματος.

Σημείωση για την Κύπρο

Ο έλεγχος γνησιότητας δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα αλλά και θέμα εμπιστοσύνης στη συναλλαγή. Στην Κύπρο ο επενδυτικός χρυσός απαλλάσσεται από τον ΦΠΑ βάσει του ειδικού καθεστώτος επενδυτικού χρυσού του περί ΦΠΑ Νόμου Ν.95(Ι)/2000, ενώ ο άργυρος, η πλατίνα και το παλλάδιο βαρύνονται με τον κανονικό συντελεστή ΦΠΑ 19 %. Οι έμποροι πολύτιμων μετάλλων αποτελούν υπόχρεες οντότητες κατά του ξεπλύματος χρήματος βάσει του Ν.188(Ι)/2007 (εποπτεία ΜΟΚΑΣ), ενώ από τον Δεκέμβριο 2024 οι πληρωμές σε μετρητά άνω των 10.000 € απαγορεύονται. Η αγορά από αξιόπιστη πηγή με πιστοποιητικά μειώνει ουσιαστικά τον κίνδυνο πλαστού.

Το βασικό συμπέρασμα

Η δοκιμή μαγνήτη είναι ο ιδανικός πρώτος, γρήγορος έλεγχος: αν ένα κομμάτι πολύτιμου μετάλλου κολλάει έντονα σε μαγνήτη νεοδυμίου, τότε κατά πάσα πιθανότητα είναι κίβδηλο ή σοβαρά νοθευμένο. Αν μείνει εντελώς ακίνητο, το σημάδι είναι ενθαρρυντικό — όχι όμως απόδειξη. Μόνο σε συνδυασμό με έλεγχο βάρους, διαστάσεων και πυκνότητας προκύπτει μια πραγματικά αξιόπιστη εικόνα.

Πηγές: LBMA (lbma.org.uk), WebElements (webelements.com), Τμήμα Φορολογίας Κύπρου (mof.gov.cy), ΜΟΚΑΣ (mokas.law.gov.cy).