Magneettest

De magneettest behoort tot de snelste en goedkoopste methoden voor de echtheidscontrole van edelmetalen. Hij berust op een fundamenteel natuurkundig principe: de edelmetalen goud, zilver en platina zijn niet ferromagnetisch – een sterke magneet trekt ze niet merkbaar aan. Reageert een baar of munt duidelijk op de magneet, dan is er gegronde verdenking op minder edele bijmengingen of een volledige vervalsing.

Natuurkundige achtergrond: magnetisme van metalen

Metalen zijn in te delen in drie magnetische klassen:

Goud is diamagnetisch – het wordt door een magneet zelfs minimaal afgestoten, wat echter zonder speciaal meetinstrument niet waarneembaar is. Zilver gedraagt zich net zo. Platina daarentegen is zwak paramagnetisch, wat betekent: een zeer sterke neodymiummagneet kan platina minimaal aantrekken, zonder dat daaruit een aanwijzing voor vervalsing mag worden afgeleid. Bij de praktische echtheidscontrole van platina moet de magneettest daarom met voorzichtigheid worden toegepast.

Uitvoering van de magneettest

Voor een betrouwbare magneettest is een neodymiummagneet van kwaliteitsklasse N52 aan te bevelen – goedkope ferrietmagneten uit de knutselwinkel leveren vaak geen duidelijk resultaat.

Stap voor stap:

1. Leg de baar of munt op een glad, niet-magnetisch oppervlak.
2. Breng de neodymiummagneet langzaam van boven of van opzij naderbij.
3. Observeer de reactie: merkbare aantrekking = verdenking; geen reactie = onopvallend.
4. Optioneel: laat de munt over een licht hellend oppervlak glijden en houd de magneet er zijdelings bij – een ferromagnetische legering vertraagt of stopt de munt.

Beoordeling magneettest:
  Sterke aantrekking  →  ferromagnetische bijmenging – zeer waarschijnlijk onecht
  Zwakke aantrekking  →  paramagnetisch (platina normaal, bij goud/zilver: verdenking)
  Geen reactie        →  diamagnetisch – geslaagd (goud, zilver)

De grenzen van de magneettest: wolfraamvervalsingen

Het belangrijkste zwakke punt van de magneettest is de zogeheten wolfraamvervalsing: wolfraam heeft een dichtheid die vergelijkbaar is met goud (wolfraam: 19,25 g/cm³, goud: 19,32 g/cm³) en is eveneens niet ferromagnetisch. Baren met een wolfraamkern die verguld zijn, doorstaan de magneettest probleemloos – ze vallen noch door gewicht noch door magneetaantrekking op.

Hetzelfde geldt voor vervalsingen van messing, brons of verguld koper met een niet-magnetische kern. De magneettest sluit deze varianten dan ook niet uit. Voor een betrouwbare controle moet hij altijd met andere methoden worden gecombineerd.

Aanvullende controlemethoden in een overzicht

Voor beginners is de combinatie van magneettest, muntgewicht-controle en dichtheidsbepaling aan te bevelen – drie eenvoudige methoden die samen de meest voorkomende vervalsingstypen aan het licht brengen.

De zwaaitest als bijzondere vorm

Een variant van de magneettest is de zogeheten zwaai- of Lenz-test (ook: magneetweegschaal): daarbij wordt een sterke magneet snel langs een zilveren of gouden munt bewogen. In echt edelmetaal wekt het bewegende magneetveld een wervelstroom op (wet van Lenz), die een meetbare remweerstand veroorzaakt. Een munt van onedel metaal zonder deze eigenschap vertoont zo'n effect niet.

Wervelstroom-formule (vereenvoudigd):
  P = (σ · d² · B² · ω²) / k

  σ = elektrische geleidbaarheid van het metaal
  d = dikte van de geleider
  B = magneetveldsterkte
  ω = hoeksnelheid van de relatieve beweging
  k = geometriefactor

Zilver bezit de hoogste elektrische geleidbaarheid van alle metalen en vertoont het sterkste wervelstroomeffect. Apparaten als de „Sigma Metalytics" gebruiken dit principe in digitale vorm en kunnen ook het fijngehalte schatten.

Toepassing bij munten versus baren

Bij beleggingsmunten (bijv. Krugerrand, Wiener Philharmoniker) is de magneettest bijzonder verbreid, omdat muntvervalsingen vaak uit ijzerlegeringen bestaan en direct reageren. Bij baren – vooral grotere formaten vanaf 100 g – volstaat de magneettest alleen beslist niet; hier zijn de Archimedes-proef of ultrasone controle noodzakelijk.

Belangrijke opmerking: de magneettest zegt niets over het fijngehalte van het metaal. Een munt van 333 goud (8 karaat) doorstaat de magneettest net zo goed als een van fijngoud (999), zolang er geen ferromagnetische legeringsmetalen in zitten.

Kort samengevat

De magneettest is een onmisbare eerste snelle controle: reageert een edelmetalen stuk sterk op een neodymiummagneet, dan is het met grote waarschijnlijkheid onecht of sterk verontreinigd. Blijft het onopvallend, dan is dat een goed teken – maar geen vrijbrief. Pas de combinatie met gewichts-, afmetings- en dichtheidscontrole levert een betrouwbaar totaalbeeld op.