Legering
Ook: Metaallegering, Legeringsmetaal
Een legering is een mengsel van een hoofdmetaal en een of meer toevoegmetalen (legeringsmetalen), dat gericht gewijzigde fysische of chemische eigenschappen bezit.
Een legering ontstaat wanneer ten minste twee metallische elementen met elkaar worden versmolten. In de edelmetaalsector is het basismetaal – goud, zilver, platina of palladium – steeds het hoofdbestanddeel; de toevoegmetalen bepalen kleur, hardheid, verwerkbaarheid en corrosiebestendigheid. Het fijngehalte geeft aan welk deel van het totaalgewicht bestaat uit het zuivere edelmetaal – uitgedrukt in duizendsten (promille) of karaat.
Waarom wordt edelmetaal gelegeerd?
Zuiver goud (999,9 ‰) is zeer zacht en voor sieraden nauwelijks geschikt. Door legeren kan men:
- Hardheid en slijtvastheid verhogen (belangrijk voor ringen en armbanden)
- Kleur gericht sturen – koper geeft roodgoud, palladium of nikkel geeft witgoud
- Smeltpunt aanpassen (relevant voor de verwerking in de gieterij)
- Kosten verlagen – een lager edelmetaalgehalte verlaagt de materiaalwaarde
Typische goudlegeringen in een overzicht
| Aanduiding | Fijngehalte | Karaat | Typische toevoegmetalen |
|---|---|---|---|
| Fijngoud | 999 ‰ | 24 kt | – |
| 916 goud | 916 ‰ | 22 kt | Koper |
| 750 goud | 750 ‰ | 18 kt | Cu, Ag, Pd, Ni |
| 585 goud | 585 ‰ | 14 kt | Cu, Ag, Zn |
| 375 goud | 375 ‰ | 9 kt | Cu, Ag, Zn |
| 333 goud | 333 ‰ | 8 kt | Cu, Ag, Zn |
Zilverlegeringen
Ook zilver wordt vrijwel altijd gelegeerd. Het bekendste voorbeeld is sterlingzilver met 925 ‰ zilver en 75 ‰ koper – een standaard die sinds de middeleeuwen voor munten en bestek geldt. Verdere gangbare fijngehalten:
- 835 zilver – klassiek bestekzilver in Duitsland
- 800 zilver – vaak in ouder munt- en tafelzilver
- 958 zilver (Britannia) – zeer zuiver zilver, vooral voor Britse munten
Berekening van de materiaalwaarde
De smeltwaarde van een legering vloeit voort uit het fijngewicht:
Fijngewicht = ruwgewicht × (fijngehalte ÷ 1000)
Smeltwaarde = fijngewicht × actuele spotprijs per gram
Met de smeltwaardecalculator laat deze waarde zich voor goud, zilver en andere metalen snel bepalen. De goudcalculator houdt daarbij automatisch rekening met het ingevoerde fijngehalte.
Witgoud – een bijzondere groep
Witgoud is een goudlegering die door toevoeging van palladium of nikkel een zilverachtige kleur krijgt. Omdat de gele tint vaak nog doorschemert, worden witgouden stukken vaak gerhodineerd – met een dunne rhodiumlaag bedekt, die zorgt voor de karakteristieke hoogglans. Deze laag is aan slijtage onderhevig en moet af en toe worden vernieuwd.
Legeringen herkennen en controleren
De fijngehaltestempel (keurstempel) op sieraden geeft uitsluitsel over de samenstelling. In Duitsland en de EU is de opgave in duizendsten gebruikelijk (bijv. "585" voor 14-karaats goud). De röntgenfluorescentieanalyse (RFA) maakt een niet-destructieve, nauwkeurige bepaling van de legeringssamenstelling mogelijk – belangrijk bij de inkoop van oud goud.
Kort samengevat
Legeringen maken edelmetalen pas praktisch bruikbaar: ze sturen kleur, hardheid en verwerkbaarheid, terwijl het fijngehalte het werkelijke edelmetaalgehalte – en daarmee de substantiewaarde – bindend vastlegt. Bij de aan- of verkoop van sieraden en baren loont steeds een blik op de stempel en de promilleopgave.