Aanlopen / tarnish
Ook: Tarnish, Aanloopkleuren, Oxideaanslag
Aanlopen (Engels: tarnish) duidt op de oppervlakkige verkleuring van metalen door een chemische reactie met zwavelverbindingen of zuurstof uit de omgevingslucht.
Wie zilveren bestek, zilveren munten of sieraden langere tijd bewaart, kent het verschijnsel: het glanzende oppervlak verkleurt eerst geelachtig, dan bruin en ten slotte diepzwart. Dit aanlopen (Engels: tarnish) is geen corrosie in de klassieke zin, waarbij het metaal wordt vernietigd, maar een flinterdunne chemische omzetting van de allerbovenste atoomlagen.
Oorzaken en chemie
De belangrijkste veroorzaker bij zilver is zwavelwaterstof (H₂S), een kleurloos sporengas dat vrijkomt uit rubber, wol, eieren, uitlaatgassen en zelfs uit de menselijke huid. Al concentraties in de orde van enkele delen per miljard (ppb) zijn voldoende om een reactie op gang te brengen:
4 Ag + 2 H₂S + O₂ → 2 Ag₂S + 2 H₂O
Het gevormde zilversulfide (Ag₂S) is elektrisch geleidend, hecht stevig en groeit als een zelfbeperkende beschermlaag. Daarnaast kan zuurstof op zichzelf een dunne Ag₂O-laag vormen, die echter minder kleurintensief is. Carbonylsulfide (COS) en zwaveldioxide (SO₂) uit stadslucht versnellen het proces nog verder.
Welke metalen lopen aan – en welke niet?
| Metaal | Aanloopneiging | Hoofdproduct |
|---|---|---|
| Zilver (Ag) | zeer hoog | Ag₂S (zwart) |
| Koper (Cu) | hoog | Cu₂O/CuO (roodbruin), groene patina (basisch kopercarbonaat) |
| 925 sterlingzilver | hoog (Cu-aandeel versnelt) | Ag₂S + Cu₂O |
| Witgoud (Ni-houdend) | matig | NiO, slijtage van de rhodiumlaag |
| Palladium (Pd) | zeer gering | – |
| Platina (Pt) | praktisch nul | – |
| Goud 999 | nul | – |
Zuiver goud loopt vanwege zijn hoge standaardpotentiaal (+1,50 V t.o.v. NHE) chemisch niet aan. Legeringen zoals 333 of 585 goud kunnen echter door de aanwezige onedele metalen (koper, zilver) licht aanlopen.
Invloed op verzamelwaarde en muntcontrole
Bij beleggings- en verzamelmunten is de mate van aanslag bepalend voor de waarde. Numismaten onderscheiden:
- Originele toning – gelijkmatige, voor de leeftijd typische aanslag, die bij verzamelaars deels gewenst is en de echtheid onderstreept.
- Vlekkerige of agressieve aanslag – vermindert de conditiegraad (grading) aanzienlijk.
- Gereinigd – machinaal of chemisch verwijderde aanslag laat krassen achter en waardeert munten blijvend af.
Voor de munt-echtheidscontrole is aanslag een belangrijke aanwijzing: wolfraam-vervalsingen met een goudlaagje vertonen vaak atypische aanloop patronen aan randen en slagkanten.
Bescherming en verwijdering
Beschermende maatregelen:
- Luchtdichte bewaring (capsules, vacuümgesloten coin-bags)
- Droogmiddel (silicagel) en zwavelabsorberende strips (Pacific Silvercloth)
- Niet bewaren naast rubber, wol of eieren
- Handschoenen bij het aanraken (vingerafdrukken = vetzuren + zout)
Verwijdering wordt bij beleggingsmunten in principe afgeraden. Bij gebruikszilver is elektrochemisch reinigen met aluminiumfolie, baksoda en heet water geschikt: het aluminium fungeert als offeranode en reduceert Ag₂S galvanisch terug tot metallisch zilver – zonder materiaalverlies. Poetspasta daarentegen slijt altijd wat metaal weg.
Wie de zilverwaarde van aangelopen voorwerpen wil berekenen: de smeltwaarde blijft door het aanlopen volledig onaangetast, omdat de sulfidelaag extreem dun is en bij het omsmelten oxideert.
Kort samengevat
Aanlopen is een onvermijdelijke, maar oppervlakkige chemische reactie – hoofdzakelijk bij zilver veroorzaakt door zwavelverbindingen in de lucht. Voor beleggingsbaren en bullionmunten heeft het geen invloed op de metaalwaarde; voor numismatische verzamelstukken kan het de handelswaarde echter duidelijk beïnvloeden.