Μέταλλα ομάδας λευκόχρυσου

Τα μέταλλα της ομάδας του λευκόχρυσου — διεθνώς γνωστά με τη συντομογραφία PGM, από το αγγλικό Platinum Group Metals — συγκαταλέγονται στις πιο σπάνιες και οικονομικά σημαντικές οικογένειες μετάλλων του πλανήτη. Πρόκειται για έξι στοιχεία που καταλαμβάνουν γειτονικές θέσεις στον περιοδικό πίνακα και μοιράζονται σχεδόν ταυτόσημη χημική συμπεριφορά: λευκόχρυσος (Pt), παλλάδιο (Pd), ρόδιο (Rh), ιρίδιο (Ir), όσμιο (Os) και ρουθήνιο (Ru). Η συνδυασμένη σπανιότητα, η κρίσιμη βιομηχανική χρησιμότητα και οι απότομες διακυμάνσεις των τιμών τους καθιστούν τα PGM αντικείμενο τόσο επενδυτικού όσο και βιομηχανικού ενδιαφέροντος. Ζωντανές τιμές παρακολουθεί κανείς για τον λευκόχρυσο και το παλλάδιο σε πραγματικό χρόνο.

Ποια είναι τα έξι μέταλλα

Παρότι μοιάζουν χημικά, τα έξι μέλη της ομάδας διαφέρουν αισθητά σε πυκνότητα, σημείο τήξης και τυπική χρήση:

Ξεχωρίζει το όσμιο: με πυκνότητα 22,59 g/cm³ είναι το πυκνότερο στοιχείο που απαντάται στη φύση, περίπου τρεις φορές βαρύτερο από τον σίδηρο.

Πού βρίσκονται και πώς εξορύσσονται

Στον φλοιό της Γης τα PGM είναι εξαιρετικά σπάνια· η μέση περιεκτικότητά τους μετριέται σε λίγα μέρη ανά δισεκατομμύριο (ppb). Η συντριπτική πλειονότητα — περίπου 70–75 % της παγκόσμιας παραγωγής — προέρχεται από τη Νότια Αφρική και ειδικότερα από το γεωλογικά μοναδικό Bushveld Igneous Complex της επαρχίας Limpopo. Ακολουθούν η Ρωσία (με το Norilsk να κυριαρχεί στο παλλάδιο), η Ζιμπάμπουε και ο Καναδάς.

Στην πράξη τα PGM σπανίως εξορύσσονται αυτοτελώς: ανακτώνται κυρίως ως παραπροϊόντα της εξόρυξης νικελίου και χαλκού. Επειδή κάθε τόνος πετρώματος αποδίδει μόλις λίγα γραμμάρια μετάλλου, η όλη διαδικασία είναι δαπανηρή και ενεργοβόρα. Το μετάλλευμα μετατρέπεται πρώτα σε ημικατεργασμένες ράβδους Doré και κατόπιν οδηγείται σε εξειδικευμένα διυλιστήρια για τελική καθαρότητα.

Παράλληλα με την πρωτογενή παραγωγή, η ανακύκλωση — κυρίως από παλαιούς καταλύτες οχημάτων και ηλεκτρονικά απόβλητα — αποκτά ολοένα μεγαλύτερο βάρος· ειδικά για το παλλάδιο, το δευτερογενές υλικό καλύπτει πλέον σημαντικό τμήμα της ζήτησης.

Γιατί τα χρειάζεται η βιομηχανία

Η μεγαλύτερη μεμονωμένη χρήση λευκόχρυσου, παλλαδίου και ροδίου παραμένει ο καταλυτικός μετατροπέας στα οχήματα εσωτερικής καύσης. Οι τριοδικοί καταλύτες μετατρέπουν το μονοξείδιο του άνθρακα, τους άκαυστους υδρογονάνθρακες και τα οξείδια του αζώτου σε λιγότερο βλαβερές ενώσεις — μια διεργασία που χωρίς PGM δεν θα ήταν οικονομικά βιώσιμη.

Πέρα από την αυτοκινητοβιομηχανία, τα PGM είναι κρίσιμα και σε πολλούς άλλους τομείς:

• Ενέργεια υδρογόνου: ο λευκόχρυσος λειτουργεί ως ο βασικός καταλύτης στις κυψέλες καυσίμου μεμβράνης ανταλλαγής πρωτονίων (PEM-FC), κάτι που τα φέρνει στο επίκεντρο της ενεργειακής μετάβασης.
• Ηλεκτρονικά: το παλλάδιο σε πολυστρωματικούς πυκνωτές (MLCC) και το ρουθήνιο σε μαγνητικές επιστρώσεις αποθηκευτικών μέσων.
• Χημικές διεργασίες: λευκόχρυσος και παλλάδιο ως καταλύτες στην παραγωγή νιτρικού και θειικού οξέος.
• Ιατρική: ο λευκόχρυσος αξιοποιείται σε βηματοδότες, ηλεκτρόδια και βιοσυμβατά εμφυτεύματα.
• Κόσμημα: ο λευκόχρυσος (ιδίως στην ιαπωνική αγορά και στην πολυτέλεια) και το παλλάδιο ως εναλλακτική του λευκού χρυσού.

Τιμές, μεταβλητότητα και επενδυτική διάσταση

Σε αντίθεση με τον χρυσό ή το ασήμι, τη ζυγαριά για τα PGM τη γέρνει κατά κύριο λόγο η βιομηχανική ζήτηση και όχι το επενδυτικό αίσθημα. Χαρακτηριστικό είναι το ρόδιο, που γνωρίζει ακραίες αναταράξεις: την περίοδο 2020–2021 ξεπέρασε παροδικά τα 20.000 USD ανά ουγγιά troy, για να υποχωρήσει στη συνέχεια απότομα. Αυτή η νευρικότητα αντανακλά τη γεωγραφικά συγκεντρωμένη προσφορά και τη στενή εξάρτηση από τον κύκλο της αυτοκινητοβιομηχανίας.

Οι διαθέσιμες επενδυτικές μορφές περιλαμβάνουν φυσικές ράβδους και νομίσματα (για παράδειγμα νομίσματα λευκόχρυσου), διαπραγματεύσιμα προϊόντα με φυσική κάλυψη (ETC) και πιστοποιητικά. Ως προς τη φορολογία στην Κύπρο: μόνο ο επενδυτικός χρυσός απαλλάσσεται από τον ΦΠΑ, βάσει του ειδικού καθεστώτος του περί ΦΠΑ Νόμου Ν.95(Ι)/2000 (εναρμονισμένου με την Οδηγία 2006/112/ΕΚ, άρθρα 344 επ.). Ο άργυρος, ο λευκόχρυσος και το παλλάδιο δεν εμπίπτουν σε αυτή την απαλλαγή και βαρύνονται με τον κανονικό συντελεστή ΦΠΑ 19 %. Το κέρδος από την πώληση φυσικού μετάλλου από ιδιώτη δεν υπόκειται σε φόρο κεφαλαιουχικών κερδών: ο κυπριακός Ν.52/1980 επιβάλλει τέτοιον φόρο μόνο σε ακίνητη ιδιοκτησία στην Κύπρο, οπότε τα μέταλλα ως κινητή περιουσία μένουν εκτός — χωρίς περίοδο διακράτησης ή «κερδοσκοπική προθεσμία». Η περιστασιακή πώληση δεν συνιστά εμπορική δραστηριότητα· η συστηματική/επαγγελματική εμπορία, αντιθέτως, μπορεί να θεωρηθεί φορολογητέο εισόδημα. Τέλος, οι έμποροι πολύτιμων μετάλλων είναι υπόχρεες οντότητες υπό τον Ν.188(Ι)/2007 (εποπτεία ΜΟΚΑΣ) για συναλλαγές από 10.000 €, ενώ από τον Δεκέμβριο 2024 απαγορεύονται οι πληρωμές σε μετρητά άνω των 10.000 €. Το παρόν δεν αποτελεί φορολογική ή νομική συμβουλή. Την ιστορική πορεία των τιμών μπορείτε να τη μελετήσετε στις Ιστορικές τιμές πολύτιμων μετάλλων.

Πώς διαφέρουν από χρυσό και ασήμι

Αν και ο χρυσός και το ασήμι είναι στην καθημερινότητα τα πιο αναγνωρίσιμα πολύτιμα μέταλλα, δεν ανήκουν στην ομάδα του λευκόχρυσου. Τα PGM υπερτερούν έναντί τους σε σημείο τήξης, σε σκληρότητα και σε καταλυτική ενεργότητα. Κοινό σημείο όλων των πολύτιμων μετάλλων είναι η αντίστασή τους στη διάβρωση από τον αέρα και το νερό, καθώς και η ανθεκτικότητα απέναντι στα περισσότερα οξέα — τα PGM, ωστόσο, προσβάλλονται από το βασιλικό νερό.

Με μια ματιά

Η ομάδα του λευκόχρυσου συγκεντρώνει έξι δυσεύρετα μέταλλα με προσφορά καθηλωμένη σε λίγες περιοχές του πλανήτη και ζήτηση που πηγάζει από την αυτοκινητοβιομηχανία και την τεχνολογία. Η ίδια αυτή εξάρτηση εξηγεί και τη μεγάλη τους αξία και τη μεγάλη τους μεταβλητότητα, τοποθετώντας τα σε ένα ξεχωριστό, δυναμικό τμήμα της αγοράς πολύτιμων μετάλλων.

Πηγές (Κύπρος): Τμήμα Φορολογίας — Υπουργείο Οικονομικών (mof.gov.cy/tax)· ΜΟΚΑΣ / Μονάδα Καταπολέμησης Αδικημάτων Συγκάλυψης (mokas.law.gov.cy)· περί ΦΠΑ Νόμος Ν.95(Ι)/2000.